باسمه تعالی
جزوه آموزشی نماد (نظام مراقبت اجتماعی دانش آموزان) مدرس :آقای یدالهی
مقدمه : مولایمتقیانحضرتعلی )ع( میفرمایند: برترینخردورزی،خودشناسیانساناست. پس،هرکهخودرا شناختخردمندشدوهرکهخودرانشناختگمراهگشت. غررالحکم
ازسفارشاتموکدنبیاکرم(ص)بهعدالتکردندربینفرزندان استکه موجبرشدوشکوفاییآنمیشودوعدمعدالتدربینآنانموجبنفاق، دشمنیوکینهتوزیآناننسبتیکدیگرمیشود.علی )ع( فرمود:پیامبر )ص)فردیرادیدکهدوکودکداشتیکیرابوسید ودیگریرانبوسید،پیامبرصفرمودچرابینآنانباعدالترفتارنمیکنی؟ وسائلالشیعه
اگر كسی مهارت رانندگی نداشته باشد يا نتواند غذاهای خاصي را طبخ كند، زندگي روزمره وی مختل نخواهد شد، اما هنگامي كه صحبت از فشارهای رواني روزمره و بحرا نهای زندگی اجتماعی به ميان می آيد، نقص مهار تهای مقابله ای سازگارانه يا تأخير در انتخاب مناسبترين راه حل، به آسيب جبران ناپذيری منجر میشود. به همین دلیل است که آموزش مهارت های زندگی، همواره مورد تا کید سازمان بهداشت جهانی و یونیسف قرار داشته است. در این بخش به معرفی مهارت خودآگاهی و شیوۀ آموزش آن به کودکان
خواهیم پرداخت. رشد خودآگاهي به فرد كمك م يكند تا دريابد تحت چه نوع هیجانی قرار دارد و اين معمولاً پيش شرط ضروري روابط اجتماعي و روابط بين فردي موثر و همدلانه است.
مفهوم خودآگاهی شناخت نقاط قوت و ضعف خود در زمینه های: توانایی شناخت ،علایق ،انگیزه ها ،اهداف ،آرزوها محدودیت ها ،استعدادها .
خودآگاهیبهمعنیآموختنروشهایدرستومنطقیبرایاقدامدرموقعیتهایمختلفزندگیاست
برنامه آموزشی مهارت خودآگاهی، یک برنامه پیشگیرانه و خودیاری و در نهایت توانمندسازی خود است که به منظور ارتقاء سطح بهداشت روان و پیشگیری ازآسیب های روانی _ اجتماعی تهیه گردیده است. مهارت خودآگاهی، توانایی شناخت هویت فردی است که شامل آگاهی از خصوصیات فردی، نقاط قوت وضعف، پیشرفت ها و ناکامی ها ، چگونگی تاثیر افکار بر رفتار و احساسات است که کلیه این ویژگی ها معرف هویت فردی انسان است. بنابراین آگاهی از خود و ویژگی های آن یک مهارت است زیرا انسان را وادار به نگریستن در خویشتن می کند و امکان خود ارزیابی صحیح و انتخاب مسیرهای واقع بینانه در زندگی را فراهم می کند و در نتیجه احساس رضایت از خود در زندگی را افزایش می دهد.
والدین گرامی، هدف از تدوین این کتابچه در مرحله اول تقویت آگاهی و شناخت شما عزیزان در زمینه شناسایی و پذیرش ویژگی ها، افکار، احساسات، رفتار، سلیقه ها و نقاط قوت و ضعف خودتان و به کارگیری این مهارت ها در زندگی شخصی است. در مرحله بعدی به دنبال آشنایی شما با راهکارهای ارتقاء سطح آگاهی و توانمندی فرزند یا فرزندانتان در زمینه به کارگیری مهارت خودآگاهی در زندگی و در نهایت پیشگیری از آسیب های اجتماعی در سطح جامعه هستیم. دراین کتابچه به مفهوم، مولفه ها، انواع، عناصر تشکیل دهنده و آثار و پیامدهای
خودآگاهی اشاره شده است که می تواند در تنظیم شناخت خود و تقویت عملکرد شما در زندگی روزمره تان موثرو مفید باشد. ضمنا در هر درس کاربرگ هایی جهت تمرین وجود دارد. این کاربرگ ها به شما کمک می کنند که
ویژگی ها و نقاط قوت و ضعف خود را بشناسید و میزان خودآگاهی و چگونگی تنظیم اهداف و مدیریت عملکرد خودتان را بررسی کنید. من چه کسی هستم و چه ویژگی هایی دارم؟ ویژگی های جسمانی، احساسی و رفتاری من چه مواردی هستند؟ نگرش من نسبت به خودم چگونه است؟ من چه نقاط قوت و ضعفی دارم؟
پاسخ به این سوالات برای بعضی از افراد ساده و برای برخی دیگر دشوار است. شاید پاسخ به سوالات عمومی و کلی مثل نام و نام خانوادگی، سن، جنس، تحصیلات و نوع شغل، ویژگی های خانوادگی ساده باشد، ولی سوال هایی
در زمینه ویژگی های اخلاقی، اهداف زندگی، آرزوها و دغدغه ها، علایق و اولویت های زندگی را نتوانیم به راحتی پاسخ دهیم.
خودآگاهییعنیتواناییشناختخود،آگاهیازخصوصیاتوویژگیهای خاصخویشتن،پیبردنبهتفاوتهاوشباهتهایخودبادیگران،شناخت نقاطقوتوضعف،استعدادها،انگیزهها،خواستههاونیازها،علایق، آرزوها،ترسها،نفرتها،تواناییها،محدودیتهاو ... *
خودآگاهی چیست؟ مهارت خودآگاهی ویا خود شناسی وآگاهی به خویشتن یکی ازمهارت های بنیادی استکودک قادراست نسبت به نقاط قوت و ضعف، علایق و تمایلات و نیازها و سایرابعاد وجودی خود، معرفت کسب کند و درپرتو آن به سازگاری فردی واجتماعی دست یابد. رشد خودآگاهی یعنی آن که کودکان رفته رفته جدا بودن خود را از افراد دیگر و چیزهای دیگر را درک می کنند. در چند ماه اول زندگی شیرخواران کشف می کنند که ساعد ها و دست های آنان پدید و ناپدید می شوند. حرکت آن ها را می بینند و از آنچه می بینند به حیرت می افتندحس خود تدریجاً پدید می آید. از حدود یک سالگی شیرخواران می فهمند که کودکان دیگر افرادی متمایزند که آنها قادر به دیدن شنیدن و لمس کردنشان هستند. افرادی هستند که ممکن است اسباب بازی ها را بردارند
اهمیت خودآگاهی: با تكيه بر نقاط قوت خود، براي بهبود نقاط ضعف خود تلاش کنیم. آگاهي از نقاط ضعف باعث ميشود كه ما با استفاده از اين آگاهي بتواند تسلط بيشتري بر خود داشته باشد. احساسات خود را بشناسیم. فردي كه از احساسات خود، آگاه ميشود، ميتواند آنها را كنترل كند. ناتواني در كنترل و مهار احساسات، ميتواند به اعتياد، خشونت و ... بيانجامد.از نيازهاي خود اطلاع پيدا كندیم و به جای سرکوب آنها، ياد بگيریم كه از مسيرهاي سالم نيازهاي خود را برآورده سازیم.در زندگي خود اهداف واقعي را دنبال نمايیم و از دنبال كردن اهداف غيرواقعي، تخيلي و كمالگرايانه پرهيز كنیم، زیرا اهداف غيرواقع بينانه باعث خشم و ناکامی ما ميشوند.خودآگاهي باعث احساس ارزشمندي خودمان ميشود و به ما كمك ميكند تا تفاوت ها و نقاط اشتراک خود را با دیگران بشناسیم
اجزای خود آگاهی
- • خودارزیابی صحیح:خودارزیابی صحیح بدین معناست که فرد خود را آنگونه که هست، بشناسد.
- • خودآگاهی هیجانی:یعنی، آگاهی داشتن از احساسات و هیجانات خود در موقعیتهای مختلف
- • اعتمادبهنفس:تکیه فرد به تواناییها و نقاط قوت خود و تلاش دائمی برای تبدیل نقاط ضعف به قوت
عوامل مؤثر در دستیابی به خودآگاهی:
پذیرش خود : فرد خود را با تمام ویژگیهای مثبت و منفی که دارد، بپذیرد و دوست داشته باشد.
پذیرش دیگران: که علاوه بر خود، دیگران را نیز همان گونه که هستند، بپذیرید و دوست داشته باشید.
مسئولیت پذیر بودن : انسان هایی که از خودآگاهی خوبی برخوردارند، در قبال خود و دیگران مسئولیت پذیر هستند,س ها
خودآگاهی فیزیکی:
اولین بخش خود که آسان تر از جنبه های دیگر قابل شناسایی و ارزیابی است، خود فیزیکی )جسمانی( است که به آگاهی و تصوری گفته میشود که نسبت به بدن و جسم خود داریم. خودآگاهی جسمی، آگاهی از ویژگی های مختلف جسمی فرد و نقش آنها در رفتارها و اعمال فرد است. علاوه بر این، خودآگاهی جسمی، شامل شناخت عمیق انسان از ویژگی های مختلف جسمانی و ظاهری خود نیز هست که عبارتند از:
1- ویژگی های ظاهری مانند رنگ پوست، رنگ چشم، اندازه قد، وزن و...
2- نوع پوشش و حالات و حرکات صورت و بدن
3- نیازهای جسمانی از جمله گرسنگی، خستگی، خواب، نیاز جنسی و...
4- . تیک های عصبی و انقباض های عضلانی چهره و بدن
5- نوع مزاج و گرمی و سردی بدن
بخشیازارتباطمابادیگرانازطریقفیزیکوبدنماصورتمیگیرد. اگرنگرشوارزیابیمانسبتبهجسموبدنمانمثبتباشدقطعاعملکرداجتماعی بهتریخواهیمداشت. یکیازمهمترینکانالهایارتباطمابادیگران،کانال ارتباطغیرکلامیاستکهبااستفادهاززبانبدنصورتمیگیرد. عناصرمهم ارتباطاینکانالتماسچشمی،حرکاتدستوپا،حالاتصورت،تنوع صوتی،رعایتحدودوفاصلهبادیگرانو... هستندکهبخشمهمیازپیامهای موردنظرماراارسالمیکنند. درصورتشناخت،پذیرشوآگاهیازاین توانمندیهایجسمانیمیتوانیمبهخودآگاهیفیزیکیدستیابیم. همچنین آگاهیودقتنسبتبهجسمونیازهایجسمانی،موجبشناساییتغییرات فیزیکیوهمچنینتشخیصبهموقعوزودهنگامبیماریمیشود. مهمتریناصل درخودآگاهیجسمانیایناستکهویژگیهایفیزیکیخودراشناختهوآنهارابپذیریم. قدرنعماتالهیرابدانیموبابتصحتوسامتجسمانیخود شکرگذارباشیم. اینویژگیهارادوستداشتهباشیموبرایتقویتآنهابرنامه ریزیوتلاشکنیم.
عدم خودآگاهی فیزیکی و در نتیجه نگرش ناکارآمد نسبت به ویژگی های جسمی و جنسیتی، یکی از بسترهای جدی مشکلات در روابط زناشویی است. نگرش ضعیف نسبت به خود در زمینه جسمی و جنسی بویژه در میان زنان از شیوع بیشتری برخوردار بوده و عملکرد آنها را در این زمینه با ضعف جدی روبرو ساخته است. تقویت نگرش و خودآگاهی جسمانی و تامین سامت روانی از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است.
بهطورکلیازطریقمهارتهایخودآگاهیمیآموزیمکه:
1- باتکیهبرنقاطقوتخودبرایبهبودنقاطضعفتلاشکنیم.
2- احساساتوهیجاناتخودرابشناسیموبتوانیمآنهارامدیریتوکنترلکنیم.
3- ازنیازهاوخواستههایخودمطلعشویمودرحدامکاندرصددبرطرفکردن آنهابرآییم.
4- بهدنبالاهدافواقعیومتناسبباتوانخوددرزندگیباشیموازاهداف غیرواقعیوتخیلیوکمالگرایانهپرهیزکنیم.
5- درنهایتخودآگاهیباعثتقویتاعتمادبهنفسواحساسخودارزشمندی میشودوبهماکمکمیکندتابهجایارزشهایکاذببهدنبالارزش هایواقعیخودبودهورضایتکافیازخودوزندگیداشتهباشیم.
تعریف استرس: واژه استرس که در زبان فارسی، فشار، فشار روانی یا تنش روانی ترجمهشده، در مکالمههای روزمره بسیاري از افراد دیده میشود؛ بهطور مثال افراد مواقعی که نگران هستند میگویند: "استرس دارم" یعنی دوباره سازگار شدن فرد با شرایط و موقعیتهای .درواقع انسان یک سیستم جسمی- روانی- اجتماعی متعادل است. زمانی که برآیند نیروهای درونی و بیرونی سیستم طوری باشد که تعادل سیستم را بر هم زند، استرس اتفاق میافتد نمونههایی از استرسهای هنجار زندگي خانوادگي: اسبابکشی، ازدواج، تولد فرزند، طلاق یا متارکه و جدایی، ورود فرزندان به مدرسه، اتمام مدرسه فرزندان، بیماری یا جراحت یکی از اعضای خانواده، مشکلات مالی، بازنشستگی خود یا همسر، باردارشدن همسر، مسافرت، مشکلات درسی فرزند، بلوغ و نوجوانی فرزند، فوت همسر، فوت یکی از اعضای خانواده، مسئولیتهای جدید در زندگی خانوادگی، مصرف مواد یا الکل توسط یکی از اعضای خانواده منابع استرس: عوامل بدنی جسمانی ، ناکامیها و محرومیتها، باورها و عقایدانتظارات ،شخصیت و تعارضها
اثرات استرس
- اثرات جسماني استرس: زخم اثنی عشر، آسم، میگرن، مثانه تحریکپذیر، سردرد و میگرن، زخم معده یا تهوع، تکرار ادرار یا اسهال، ضعف سیستم ایمنی بدن، از بین رفتن سلولهای مغزی، بیماریهای قلبی، بیماریهای تنفسی
- اثرات رواني استرس: بزهکاری، بیبندوباری، افت تحصیلی و ترك تحصیل، اختلافات زناشویی، کودکآزاری، همسر آزاری، بیماریها و اختلالات روانی بهخصوص افسردگی و درنهایت مصرف مواد و اعتیاد
- اثرات رفتاری استرس: انزوا، مشروب و مواد، مشکلات خواب، پرخاشگری و عصبانیت، وسواس، کاهش یا افزایش میل جنسی (نوجوانان)، تنبلی، سانحه پذیری، فراموشکاری، افزایش اشتباهات، مسافرت و خرید (مخصوصاً خانمها)
انواع طبقه بندی های استرس: طبقهبندی استرسها ازنظر كيفيت:
- • استرسهای منفي: مرگ یکی از عزیزان، طلاق، جدایی، بیماری، ناکامی و افت تحصیلی فرزندان، مشکلات ارتباطی باهمسر و فرزندان و مواردی از این قبیل.
- • استرسهای مثبت: قبول شدن فرزند در دانشگاه، یافتن شغل، ازدواج، بچه دارشدن، رفتن به مسافرت
- • طبقهبندی استرسها ازنظر مدت
- • استرسهای کوتاهمدت: مدت این استرسها محدوداست، برای مدت کوتاهی وجود دارند و فرد زمان زیادی را برای مبارزه با آنها صرف نمیکند: ابتلای یکی از اعضای خانواده به یک بیماری حاد مثل آپاندیس یا یک بحران مالی موقت در خانواده.
- • استرسهای مزمن يا طولانیمدت: این استرسها بلندمدت و طولانی میباشند: داشتن یک معلول در خانواده، بدهکاری و مشکل مالی طولانیمدت، اختلاف و درگیری قدیمی بین والدین، اختلاف قدیمی فامیل زن و شوهر با یکدیگر.
تکنیک برای مدیریت استرس
• اهمیت دادن به زندگی معنوی و ارتباط با خداوند.
• مقابله با افکار غیر منطقی و ناکارآمد.
• یادگیری فرایند مسئله گشایی )حل مسئله(.
• آرام سازی ) Relaxation (و تنفس عمیق شکمی.
• توجه به نشانه ها و واکنشهای فیزیولوژیک، شناختی، عاطفی- اجتماعی و روانی خود.
• مشاوره با افراد متخصص و اختصاص زمانی برای خود.
• مقابله صحیح با استرس و امتیاز دادن به خود.
• ایجاد تعادل بین بایدها و خواسته ها.
• استفاده از شوخ طبعی و زیستن در زمان حال. آموزشمهارتمدیریت خود بهوالدین: مفهوم مدیریت خود: تقویت توانمندی فرد به منظور کنترل و نظارت بر عملکرد